Монгол улсын 2026 оны төсвийн хэлэлцүүлэг: Улс төрийн маргаан ба эдийн засгийн ирээдүй
Монгол Улсад 2026 оны улсын төсвийн төслийг хэлэлцэх үйл явц 2025 оны намар эхлэн одоогийн байдлаар ид өрнөж байна. Төсвийн боловсруулалт, хэлэлцүүлэг, баталгаа нь Монгол Улсын хууль эрх зүйн хүрээнд нарийн зохицуулагдаж, ил тод байдлыг хангаж, олон нийтийн оролцоонд тулгуурладаг ч, энэ удаагийн төсвийн хэлэлцүүлгийн үеэр улс төрийн нөхцөл байдал шинэ сорилт үүсгэсэн байна.
Төсвийн боловсруулалт нь Сангийн яамнаас дараа жилийн төсвийн төслийг боловсруулан, Засгийн газраар хэлэлцүүлсний дараа арвандугаар сарын 1-нээс өмнө УИХ-д өргөн мэдүүлэх үндсэн зохицуулалтаар хийгддэг. Хэлэлцүүлэг нь байнгын хороод, олон нийтэд нээлттэй, ил тод байдлаар явагддаг бөгөөд эцсийн баталгааг нь УИХ арваннэгдүгээр сарын дунд хүртэл батлах ёстой. Үүний дараа нийслэл, орон нутгийн иргэдийн төлөөлөгчид баталсан төсвийн суурь дээр үндэслэн орлого, зарлагын хуваарилалтаа тодорхойлж, эдийн засгийн бодлогын хүрээнд хэрэгжүүлдэг.
Гэвч энэ удаагийн хэлэлцүүлгийн үеэр улс төрийн хүрээнд эрх баригч намын даргын сунгаатай холбоотой маргаан өрнөж, “төсөв эзэнгүй болсон” гэх мэт байр суурь илэрхийлэгдэх болсон нь төсвийн үр ашиг, олон улсын стандартын түвшинд асуудал үүсгэж байна. Тодруулбал, Монгол Улсын Үндсэн хууль, Төсвийн тухай хууль, УИХ-ын тухай хуульд төсвийн боловсруулалт, хэлэлцүүлэг, баталгаа нь ил тод, олон нийтийн оролцоонд суурилсан, хариуцлагатай байхыг шаарддаг. Гэтэл улс төрийн маргаан, нөхцөл байдал нь энэ процессыг эрс хүндрүүлж, төсвийн бодлогын үр нөлөөг бууруулах эрсдэл үүсгэж байна.
Төсвийн эрх зүйн орчинд зааснаар, төсвийн жил нь тухайн оны нэгдүгээр сараас эхлэн арванхоёрдугаар сар хүртэл үргэлжилдэг бөгөөд энэ хугацаанд эдийн засгийн хөгжлийн зорилт, бодлого тодорхойлогдож, иргэдийн амьдралд шууд нөлөөлөх эдийн засгийн суурь үзүүлэлтүүдийг тодорхойлдог. Иймд, энэ үе шатанд улс төрийн тогтвортой байдал, мэргэжлийн хяналт, ил тод байдал нь хамгийн чухал нөхцөл болдог.
Түүнчлэн, Монгол Улс гурван жилийн төсвийн хүрээний мэдэгдлийг боловсруулдаг бөгөөд энэ нь ирэх гурван жилийн орлого, зарлагын төсөөллийг багтаасан, бодлогын уялдаа холбоог хангадаг. Энэ баримт бичиг нь ирэх жилийн төсөвт орж буй хөрөнгө оруулалт, төсвийн хүрээний бодлогын үндсийг тогтоодог бөгөөд төрийн бодлогын үр дүнд нөлөөлөх чухал хэрэгсэл болдог.
Гэхдээ улс төрийн нөхцөл байдал эдийн засгийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй байгааг олон улсын туршлага харуулж байна. Жишээ нь, улс төрийн маргаан нь төсвийн баталгаа, хөрөнгө оруулалт, төсвийн ил тод байдалд сөргөөр нөлөөлж, эдийн засгийн өсөлтийг саатуулах эрсдэлтэй. Иймд, Монгол Улсад ирэх жилүүдэд эдийн засгийн тогтвортой байдал, улс төрийн тогтвортой байдлыг хадгалах нь бодлого боловсруулагчдын чухал зорилго болж байна.
Цаашид, улсын төсвийн боловсруулалт, баталгаа нь зөвхөн хууль эрх зүйн хүрээнд төдийгүй, улс төрийн итгэлцэл, олон талт харилцаанд үндэслэн явагдах шаардлагатай. Төсвийн үр ашгийг дээшлүүлэх, ил тод байдлыг хангах, олон нийтийн оролцоог нэмэгдүүлэх үйл явц нь улс орны эдийн засаг, нийгэмд эерэг үзүүлэлтүүдийг бий болгох гол үндэс болно. Үүний тулд улс төрийн хүчнүүд, олон нийт, мэргэжлийн байгууллагуудын хамтын ажиллагаа, ухаалаг шийдвэр гаргалт хамгийн чухал болж байна.
Ялангуяа, энэ удаагийн улс төрийн нөхцөл байдал нь төсвийн үр нөлөөг бууруулж, ирээдүйн хөгжлийн хөтөлбөрүүдэд эргэлзээ төрүүлж буйг олон улсын туршлага харуулж байна. Хэрвээ улс төрийн маргаан, нөхцөл байдал хурдан шийдэгдэхгүй бол, Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжлийн хурдасгуур, төсвийн үр ашгийн ач холбогдол буурах эрсдэл үүсч болзошгүй юм. Иймд, улс төрийн тогтвортой байдал, ил тод, бодлогын уялдаа холбоог хангах нь ирээдүйн хөгжлийн үндэс суурь болохыг эдийн засагчид онцлон тэмдэглэж байна.
